Kamata ʻo e Fakatotolo Tauʻatāina Tiliuefí

Kuo fanongonongo ʻe he Sea ʻo e Fakatotolo Tauʻatāina Tiliuefí, Dame Silvia Cartwright, mo e Tokoni Fakatotoló Frances Joychild QC ʻa e kamataʻanga ʻo ʻena Fakatotoló mo e kamata ʻo e uepisaiti Fakatotoló (www.dilworthinquiry.org.nz) he ʻaho 1 ʻo Siulai 2022.

Talu mei he ʻaho ko iá, ʻe lava leva ke lesisita e kau toʻa ne ngaohikoviá (he kuohilí mo e lolotongá), ko ʻenau mātuʻá, tokoua pe tuofāfine pe kāinga kehé, mo e kakai ʻoku ʻi ai ʻenau fakamatala ki he Fakatotoló.

Te nau lava ʻo lesisita ʻi ha ngaahi founga kehekehe:

1. Fakafou ʻi he uepisaiti ʻa e Fakatotoló ʻi he http://www.dilworthinquiry.org.nz/participating-inthe-inquiry/

2. ʻĪmeili ki he Fakatotoló ʻi he [email protected]

3. Fetuʻutaki ki he Fakatotoló ʻi he 0800 888 743 he vahaʻa ʻo e ngaahi houa 9 pongipongi ki he 5 efiafi, Mōnite ki he Falaite.

ʻE lava ʻe he kau toʻa ne ngaohikoviá (he kuohilí pe lolotongá), ko ʻenau mātuʻá, tokoua pe tuofāfine pe kāinga kehé, mo e kakai ʻoku ʻi ai ʻenau fakamatala felāveʻi mo e Fakatotoló, ʻo fili ke fakataha femataaki ʻo ʻikai fakahāhā holo mo e Kau Fakatotoló ke ʻomi ʻenau fakamatalá, pe ko haʻanau ʻomi ha fakamatala tohi ki he Kau Fakatotoló.

Kapau kuo ʻosi teuteu ʻe ha toʻa ne ngaohikovia ha fakamatala tohi fekauʻaki mo hono taimi ʻi he ʻApiako Tiliuefí ki he Kau Polisí, ko e Komisiona Pule ki hono Tokangaekina ʻo e Ngaohikoviá, pe ko ha toe taumuʻa kehe, ʻe lava ke ʻomi ia ʻe he toʻa ne ngaohikoviá ki he Kau Fakatotoló pe fakangofua e Kau Fakatotoló ke maʻu ha tatau ʻo ʻenau fakamatalá.

Ko e fakamatala kotoa pē, ʻe ʻikai fakahāhā holo. Kapau ʻoku fakaʻamu e Kau Fakatotoló ke talatalanoa ki ha taha fekauʻaki mo e fakamatala ʻa e toʻa ne ngaohikoviá, ʻe tomuʻa kole ʻe he Kau Fakatotoló ha ngofua.

ʻOku pehē ʻe Dame Silvia mo Frances “ʻOkú ma ʻamanaki atu ki he faingamālie ke fanongo mei he kau survivors (he kuohilí pe lolotongá), ko ʻenau mātuʻá, tokoua pe tuofāfine pe kāinga kehe, mo e kakai ʻoku ʻi ai haʻanau fakamatala felāveʻi mo e Fakatotoló. ʻOku mau fakatokangaʻi ko e lototoʻa lahi ʻoku fie maʻu ke talanoa ʻaki ʻe he kau toʻa ne ngaohikoviá fekauʻaki mo e ngaohikoviá pea ʻoku mau tukupā ke fekumi ki he ʻuhinga mo e founga naʻe hoko aí. Ko e Fakatotoló ko ha Fakatotolo fakataautaha pē ia pea ʻikai ha tuʻutuʻuni pau ke ʻi ai ha moʻua hia pe fakapuleʻanga. Ka neongo iá, ʻoku mau ʻamanaki ʻe tokoni ʻemau lipooti aofangatukú mo ʻene ngaahi fokotuʻu fakakaukaú ke fakaʻehiʻehi ai mei ha toe maumau lahi ange ki he komiunitī Tiliuefí.

ʻE fakahoko matuʻaki tauʻatāina kakato ʻemau ngaahi fakatotoló pea ʻoku mau palani ke ʻoua pē naʻa tuku taʻevakili ha meʻa ʻi heʻemau fekumi ki he moʻoní. ʻOku mau fakamālōʻia mo mahuʻingaʻia ʻi he fakapapau ʻa e Poate Talāsiti Tiliuefí ke fepoupouʻaki kakato mo ʻemau Fakatotoló. ʻE kau heni hono ʻomi ʻe he Poaté ki he Fakatotoló ʻa e fakamatala ʻoku maʻu ʻe he Poaté mo tokoni ki he Fakatotoló ke fanongo mei he kau ngāue ʻo e ʻApiakó mo e kau mēmipa Poate he kuohilí mo e lolotongá. ʻOku mahuʻinga ke mau fanongo ki he kau ngāue ʻo e ʻApiako Tiliuefí he kuohilí ke fakapapauʻi ʻoku mahino kiate kimautolu ʻa e meʻa kotoa pē ne hoko ʻi he loto ʻApiakó. ʻOku mau poupouʻi ai ha taha pē mo ha fakamatala ke fetuʻutaki mai kiate kimautolu.

ʻOku tukupā e Fakatotoló ke tokangaʻi e fakamatala ʻokú ne maʻú ʻo fakatatau mo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e feongoʻiʻakí, ʻikai fakahāhā holó, mo e totonu fakafoʻituituí. ʻOku fakamahino ʻe heʻemau fakamatala ki he totonu fakafoʻituituí ʻoku ʻoatu heʻemau uepisaití kiate kinautolu ʻoku kau maí ʻa e founga ʻe tānaki, fakaʻaongaʻi, mo vahevahe ai ʻenau fakamatala fakafoʻituituí.”

Kuo fanongonongo foki ʻe Dame Silvia mo Frances hono fili ʻo e kau ngāue Fakatotolo kehé. Ko e Loea ʻAokalani ko Chris Merrick (Te Whakapiko o Ngāti Manaia, Maʻufanga, Niua, Tonga) ʻa e Loea ʻo e Fakatotoló, kuo fili ʻa Phillipa Mitchell ko e Tokoni Fakalao mo Mike Wesley-Smith ko e Taki ʻo e Kau Sekelitali ʻo e Fakatotoló mo e mēmipa ʻo e timi fakalao ki he Fakatotoló.

Tokoni Kiate Kinautolu ʻoku Kau Maí

ʻOku tukupā e Kau Fakatotoló ke tauhi e tuʻunga lelei ʻanautolu kotoa pē ʻoku fili ke kau mai ki he ngāué. ʻE lava ke kau e taha kotoa ʻoku kau mai ki he Fakatotoló ki he ʻIuniti ki hoʻo Tuʻunga Leleí mo ʻenau timi fakapalōfesinale kuo ʻosi akoʻí, ʻa ia ʻoku nau taukei he ngāue mo e kau toʻa ne ngaohikoviá mo kulukia tamakí.

ʻE tokoniʻi ʻe he Kau Taukei ki hoʻo Tuʻunga Leleí ʻa kinautolu ʻoku lesisita ke kau mai ki he Fakatotoló, poupouʻi, pea fokotuʻu atu ha ngaahi tokoni fakafeauloto mo e ngaahi tokoni kehe pē. ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe he ʻIunití ha sīpinga ʻo e fepoupouʻaki ʻi he tokangá mo hono tataki ʻo e fealeaʻakí. ʻOku ʻuhinga eni ke fakafehokotaki ʻe he kau taukeí e kau toʻa ne ngaohikoviá, fāmilí mo kinautolu kotoa pē ʻoku kau atú, ki he ngaahi maʻuʻanga tokoní ke poupouʻi hono puleʻi e fetafeaki ʻa e fakamatalá ʻi he vahaʻa ʻo e Kau Fakatotoló, kau toʻa ne ngaohikoviá, mo ha toe ngaahi tokoni kehe pē ʻe fiemaʻu. ʻE faifeinga e Kau Taukei ki hoʻo Tuʻunga Leleí ke tauhi e ngaahi tefitoʻi moʻoni ʻo e tokangaekiná ʻoku fakatefito ʻi he ngaahi ʻulungaanga ʻo e ʻofá, tokangá, tauhi vaá mo hono fakapapauʻi ʻoku kau e malú mo e tokangá heʻemau ngaahi founga ngāué. Neongo pe ko e hā e puipuituʻa ʻo kinautolu ʻoku kau maí, ʻe ngāue ʻa e ʻIuniti ki hoʻo Tuʻunga Leleí mo koe, ko ho fāmilí pe kakai ʻoku nau poupouʻi koé ke fakapapauʻi ʻoku feau ʻenau ngaahi fiemaʻú.

ʻE totongi ʻe he Kau Fakatotoló ʻa e ngaahi fakamole fefonongaʻaki, nofoʻanga mo e faifaleʻi maʻae kau toʻa ne ngaohikoviá, kae pehē ki ha tokotaha tokoni maʻanautolu ʻoku kau mai ki he ngāue Fakatotoló. ʻE lava ke kau he ngaahi tokoni makehé ʻa e hokohoko atu e ngaahi ngāue kuo ʻosi ʻoatu ʻo fakafou ʻi he Tokoni Fakafanongo Tiliuefí pe toe faifaleʻi pe fakafeauloto ʻoku lolotonga maʻu ʻe he toʻa ne ngaohikoviá. Kapau ʻoku pehē ʻe he Fakatotoló ʻoku fie maʻu, ʻe lava ke totongi mo e ngaahi totongi fakalao ʻoku felāveʻi mo e kau mai ki he Fakatotoló.

Fekauʻaki mo Dame Silvia Cartwright mo Frances Joychild QC.

ʻOku kau he ngāue maʻuʻanga moʻui ʻa Dame Silivia ʻene hoko ko e Kōvana-Seniale hono 18 ʻo Nuʻu Silá, kae pehē ki heʻene hoko ko e fuofua fefine Fakamaau Lahi he Fakamaauʻanga Fakavāhengá ʻi he 1989 mo e fuofua fefine Fakamaau ʻi he Fakamaauʻanga Maʻolungá he 1993. Kuó ne taukei lahi ʻi hono tataki e ngaahi fakatotoló, ʻo kau ai e Fakatotolo Fakapuleʻanga ki he founga ngāue ʻa e Komisiona ki he Mofuiké ki he ngaahi tukuakiʻi he mofuiké, mo e Fakatotolo Cartwright ki hono faitoʻo e kanisā ʻo e taungafanaú ʻi he Falemahaki Fakafonua ʻa Fafine ʻi ʻAokalaní.

Ko ha loea taukei ʻa Frances ʻoku laka hake he taʻu ʻe 25 ʻene taukei ʻi he ngaahi ʻīsiu felāveʻi mo e ngaahi totonu ʻa e tangatá, liʻekina fakapalōfesinalé, pāʻusiʻi fakasekisualé, houtamakí, mo e ngaohikoviá mo e tā fakamamahí. Kuó ne fakafofongaʻi e meʻa ne tokanga ki ai ha toko 300 tupu ʻi he kau toʻa ne ngaohikovia ʻi he Lake Alice ʻi he ʻao ʻo e Komisiona Pule ki hono Tokangaekina ʻo e Ngaohikoviá he 2021, peá ne tataki e Fakatotolo he 2015 ki he Laulāpuna Fakakautau ʻa Nuʻu Silá.

Ngaahi Makatuʻunga Fekauʻakí

ʻE tataki ʻe he Ngaahi Makatuʻunga Fekauʻaki ʻo e Fakatotoló ʻa ʻene ngāué. Kuo ʻosi aofangatuku ʻe Dame Silvia mo Frances hono fakakakato ʻo e founga ngāue ko eni ʻe he Poaté ki he ʻomi ʻo e ngaahi fakamatala tokoní ʻi he ngaahi makatuʻunga kuo fokotuʻu ne kau ki ai e kau toʻa ne ngaohikoviá, ko kinautolu ne uesia ʻe he ngaohikoviá mo e komiunitī fakalukufua ʻo Tiliuefí. Ne ʻomi foki ʻe he kau fakafofonga lao ʻo e kau toʻa ne ngaohikoviá e ngaahi fakamatala lahi ʻaupito ki he Ngaahi Makatuʻunga Fekauʻakí.

Lipooti Aofangatukú

ʻOku fakataumuʻa e Fakatotoló ke ʻoatu ʻene lipōtí ki he Poaté ki muʻa ʻi he fakaʻosinga ʻo e 2022, neongo ʻe lava ke kole hano fakalōloa kapau ʻoku nau pehē ʻe fie maʻu. ʻE fakahoko atu ki he kau toʻa ne ngaohikoviá ʻi ha taimi ki muʻa hano fie maʻu ke fakalōloa e taimí.

Fetuʻutaki Fakaʻekeʻeke maʻae Kau Faiongoongó – [email protected]