Fakalakalaka Lolotongá
Talu mei hono kamata ʻi he ʻaho 1 ‘o Siulai ‘o e 2022 mo e lesisita mai ha kakai ‘e toko 219 ʻenau fie kau mai ki he Fakatotoló. Naʻe kau heni ha kau kolisi tutuku ‘e toko 143, mo ha niʻihi fakafoʻituitui ‘e toko 76 (ʻo kau ki ai e kāinga, kau ngāue mo e kau mēmipa poate ʻi he kuohilí). ‘I he taimi ní, kuo fakahoko ‘e he ʻemau timí ha ngaahi fakaʻekeʻeke mo ha kakai ʻe toko 90, ko e tokolahi tahá ko e kau toʻa kolisi tutuku ne ngaohikovia. Kuo mau ʻosi fokotuʻutuʻu foki mo ha toe ngaahi fakaʻekeʻeke kehe ʻe 18 ʻo aʻu ki he ngataʻanga ʻo ʻOkatopá pea ʻoku mau ngāue fakatoʻotoʻo ke fakakakato e ngaahi fakaʻekeʻeke kotoa pē ʻo e kau toʻa ne ngaohikoviá ʻi he vave taha ʻe ala lavá. ʻOku tuku taha foki ‘emau tokangá ki he ngaahi fakaʻekeʻeke mo kinautolu ne fakahoko e hiá, kau ngāué, kau mēmipa ‘o e poaté, mo e niʻihi fakafoʻituitui kehe ʻoku kaunga ki aí. Naʻe mahuʻinga kiate kimautolu ʻi hono fokotuʻu ʻo e ngaahi founga ngāué, ke fakamuʻomuʻa e tuʻunga lelei ʻa e kau toʻa kolisi tutuku ne ngaohikoviá, pea ʻoange e taimi mo e tokanga kotoa ne fiemaʻú ke tokoniʻi kinautolu ʻi heʻenau kau mai ki he Fakatotoló.
Kuo fakalotolahi kiate kimautolu ‘a e tokolahi ‘o kinautolu kuo nau kau maí ka ‘oku toe fakamamahi foki pea ongo ki he lotó e ngaahi fakamatala fakaʻofa mo fakamāfana kuo mau maʻú.
‘Ikai ngata pē ʻi heʻemau fengāueʻaki mo e kakaí, ka kuo mau fekumi, maʻu, pea lolotonga vakaiʻi ha ngaahi naunau lahi ʻoku felāveʻi mo ʻemau ngaahi makatuʻunga fekauʻakí pea kuo mau tokangaʻi mo vakaiʻi e ngaahi fakamoʻoni kuo fakahū mai ki he Komisiona Pule ki hono Tokangaekina ‘o e Ngaohikoviá.
Tuʻunga ʻi he lahi ‘o e ngaahi lesisita maí, naʻe pau ke toe tānaki mai ha ngaahi naunau ki he Fakatotoló ke lava ʻo fakahoko e ngāue ne fiemaʻu ke fakakakatoʻaki ʻemau līpōtí. Naʻe tupu heni hano fakatokolahi mai ‘o ʻemau kau ngāué, pea ʻoku mau fakaʻaongaʻi e tekinolosiá ki hono ʻanalaiso ʻo e ngaahi fakamatala kuo mau maʻú.
Fakalōloa ‘o e Līpōtí
Ko ha meʻapango ia ‘a e hoko ʻa e ngaahi meʻá ni pea pau ai ke kole ‘e he Kau Fakatotoló ke toe fakalōloa atu e ʻaho ‘o ʻene līpōtí mei Tīsema ‘o e 2022 ki he taʻu foʻoú. ʻOku mau lolotonga ngāue eni ke fakakakato e līpōtí he ʻaho 31 ‘o Mē 2023, pea ka ʻikai kakato ki ai, ko e ʻaho pau fakaʻosí ko e ʻaho 31 ‘o ‘Aokosi 2023. ʻOku mau lava ke fakapapauʻi atu ʻoku mau ngāue ʻi he vave taha mo fakaʻauliliki taha ʻe ala lavá. Te mau toe ʻoatu e fakamatala fakamuimuitaha ʻo e fakalakalaka ʻa e ngāué ʻi he ʻuluaki kuata ʻo e taʻu foʻoú.
Uesia ʻo e fakatonutonú
Heʻikai uesia heni e kau kolisi tutuku kuo nau fili ke ʻoua ʻe lesisita mo e Fakatotoló ka nau kau pē ʻi he Polokalama Fakatonutonú. Ko kinautolu koia kuo nau lesisita fakatouʻosi ʻi he Fakatotoló mo e Polokalama Fakatonutonú, te nau kei lava pē ʻo fakahū mai ha ngaahi fakamatala fakatonutonu ke vakaiʻi ki muʻa pea toki ‘oatu ‘emau līpōtí. ʻOku mau tukupā ke ngāue fakataha mo e polokalama Fakatonutonú ke fakapapauʻi ‘oku fakahoko eni. Ka neongo iá, ʻoku mau fakahoko atu ʻe lava ke toe lōloa ange e tatali ʻanautolu ‘oku nau talitali ke maʻu e līpōtí pea toki ʻoatu ʻenau fakamatala fakatonutonú. ʻOku mau laveʻi eni pea fakatokangaʻi ʻe ala hoko eni ko ha fakamafasia kiate kinautolu.
Mālō ʻaupito
‘Oku mau toʻo foki e faingamālie ko ení ke fakamālō atu ki he taha kotoa kuo nau lesisita mai ki he Fakatotoló. ʻOku tautautefito ʻemau fakamāloó ki he kau toʻa kolisi tutuku ne ngaohikoviá pea mau ʻiloʻi e mālohi mo e loto-toʻa kuo fakahaaʻi ʻe honau tokolahi ʻi heʻemau ngaahi fengāueʻakí. ʻOku mau fakamanatu atu foki te ke lava ʻo kau atu ki he timi ʻa e Fakatotoló ki hoʻo tuʻunga leleí ke tokoniʻi koe lolotonga e ngāue Fakatotoló pea te ke lava ‘o lesisita ʻi he polokalama Tokoni Fakafanongo Tiliuefí ke talanoa mo ha mataotao fakaʻatamai ki ha ngaahi tokoni taimi lōloa ange maʻau pea taʻetotongi pē kiate koe.
Kapau ‘oku ʻi ai haʻo ngaahi fehuʻi fekauʻaki mo e fanongonongó ni, kātaki ʻo ‘īmeili ki he [email protected].
Fakaʻapaʻapa atu,
Dame Silvia Cartwright
Frances Joychild KC